باب
تاریخچه مقالات

تاریخچه باب ، از ابتدا تا انتها (قسمت چهارم)

بنیان‌گذار باب ؛ میرزا علی‌محمد شیرازی

1266 1235 ه . ق

اعلام نسخ اسلام

در ادامه تاریخچه باب داریم: زرین تاج با آرایش تامّ و پیرایش تمام در میان جمع، چادر و روبنده از سر و رو برگرفت و چهره‌ی حوروش و قامت پریوش خود را در برابر دید و تماشای همگان نهاد.1صفحه 295 تا 297 تلخیص تاریخ نبیل بارفروشی برآشفت و طاهره را عایشه خواند.2صفحه 187 کشف‌الغطاء شمشیر آخته از نیام برکشید تا کارش را بسازد؛ لکن دهان شکرشکن قرهالعین به گفتار شیرین گشوده گشت و اعلام ظهور کلی و آغاز قیامت کبری و فسخ شریعت اسلامیه نمود.3صفحه 295 تا 297 تلخیص تاریخ نبیل

ادعای الوهیت

آن گاه او بر مرکب نشست و شمشیر برهنه به دور سر چرخانید و در حال تاختن شعار داد و دیگران پاسخ گفتند،4تاریخ ظهورالحق صفحه 325 در آخر فریاد الوهیت خویش را به گوش همگان رسانید.5صفحه 255 مکاتیب جلد دوم جمال مبارک اصلاح ذات‌البین نمود و صلاح دید که طاهره در خدمت ایشان باشد تا نزاع پایان یابد، لکن جانمازها که تا آن وقت گسترده بود برای همیشه برچیده گشت و مهرهای نماز نام بت گرفته و شکسته شد.6صفحه 5 و 6 قاموس توقیع منیع جلد دوم

فضاحت در بدشت

اوضاع اخیر سبب شد که عموم حضار برآشفتند، برخی از بابیت برگشتند، مانند عموم بابیان مراغه7صفحه 58 ظهورالحق و صفحه 308 تذکرهالوفا و گروهی به تردید افتادند و هوس‌رانانی چند، فرصت غنیمت شمردند و روی از اطاعت قرآن برتافتند و هوای نفس را تابع گشتند و سرانجام قدوس و طاهره هم کجاوه شدند و اشعار و تصانیف پر آب و التهاب سرودند و … کارهایی که بیانش دور از ادب است.8صفحه 299 تا 301 تاریخ نبیل

فرار به نور مازندران

این رفتار گستاخانه در محیط یک صد و هفتاد سال قبل، آن چنان طنین ننگینی انداخت که مسلمین آن نواحی به خشم آمدند و بر آن گروه بی‌پروا که بنا به میل نفسانی، حدود و احکام ربّانی را شکسته بودند، حمله ور گشتند و آنان را در نزدیکی قریه‌ی نیالا، تنبیه سختی کردند.9صفحه 299 تا 301 تاریخ نبیل

به دنبال جریان اخیر، زرین تاج و بهاء به نور مازندران رفتند تا در قصر ییلاقی میرزا چند صباحی به سر برند و بعید نیست که چون در بدشت قیامت کبری را برپا کرده بودند، نور مازندران را نیز فردوس برین گرفته باشند.10صفحه 299 تا 301 تاریخ نبیل

عکس‌العمل بابیان نخستین

بابیان نخستین، در برابر این پرده دری‌ها، واکنش سختی نشان دادند و اعمال بدشتیان را نکوهیده خواندند. چنان که بشرویی، دوم شخصیت بابیه پس از باب، به هنگام شنیدن اخبار بدشت، بنا به نوشته‌ی صفحه 110 تاریخ ظهورالحق گفت: اگر من در بدشت بودم اصحاب آنجا را با شمشیر کیفر می‌نمودم.

بدشت، زمینه‌ساز ادعاهای تازه

شگفت این جاست که اندکی بعد به اغوای همین عده‌ی جسور، پیشوا نیز به مریدان تأسی جست و مغز آفتاب سوخته‌اش جرأت یافت تا خود را قائم موعود بخواند و سپس دعوی پیامبری ساز کند و احکام تازه بیاورد و سرانجام خویشتن را در مقام خدایی تثبیت نماید.

ادعای جدید

شوقی در صفحه 178 جلد یکم قرن بدیع می‌نویسد: «چیزی از این مقدمه بدشت نگذشت که حضرت باب … با اظهار مقام قائمیت و اثبات استقلال و اصالت امر مبارک، قیام پیروان خود را در احتفال بدشت تأیید و نظرات و معتقدات آنان را نسبت به شریعت الهیه تقویت و تصویب فرمودند.»

احضار باب به تبریز و ادعای قائمیت

در زمان ولیعهدی ناصرالدین شاه در شعبان 1264، به دنبال برخاستن سر و صدای بدشت، برای آن که کاوش و پی‌جویی بیشتری در عقاید باب گردد، او را از چهریق به تبریز احضار کردند. در نخستین روزهای ورود به تبریز، میرزا علی‌محمد برای یکی از بابیان به نام شیخ‌علی ترشیزی ملقب به عظیم دعوی قائمیت کرد و این نخستین باری بود که وی دم از مهدویت می‌زد.11‌صفحه‌317 تلخیص تاریخ نبیل‌

باب

تشکیل مجلس توبه

به هر حال میرزا علی‌محمد در مجلسی که با حضور ولیعهد و چند تن از ندیمانش و برخی از علمای درباری تبریز که عموم آن‌ها شیخی بودند، برگزار شد و احضار گردید و مورد بازجویی قرار گرفت که خوشبختانه برای گزارش آن مجلس سند محکمی در دست می‌باشد و آن کتاب کشف‌الغطاء است.

کتاب کشف‌الغطاء

کشف‌الغطاء عن حیل‌الأعداء کتابی است مفصل که در ردّ یکی از منشورات ادوارد براون انگلیسی، نقطه الکاف حاج میرزا جانی کاشانی، به فرمان عباس افندی و توسط ابولفضل گلپایگانی تألیف گردید و چون با مرگ وی کتاب نیمه تمام ماند، خالوزاده‌ی او سیدمهدی گلپایگانی آن را به کمک یادداشت‌های ابوالفضل به پایان رسانید. در مبحث دلیل تقریر بحث جامعی در اصالت و اهمیت این کتاب خواهیم داشت.

باب

گزارش مجلس توبه

صورت عریضه‌ی ولیعهد به محمدشاه

قربان خاک پای مبارکت شوم … اول حاج ملامحمود پرسید که مسموع می‌شود که تو می‌گویی من نائب امام هستم و بابم و بعضی کلمات گفته‌ای که دلیل بر امام بودن بلکه پیغمبری توست. گفت: بلی حبیب من، قبله‌ی من، نایب امام هستم و باب امام هستم و آنچه گفته‌ام و شنیده‌ای راست است. اطاعت من بر شما لازم است …

سخنان مضحک

به خدا قسم کسی که از صدر اسلام تاکنون انتظار او را می‌کشید، من‌ام. آن که چهل هزار علما منکر او خواهند شد، من‌ام. پرسیدند: این حدیث در کدام کتاب است که چهل هزار عالم منکر خواهند گشت؟ گفت: اگر چهل هزار نباشد چهار هزار که هست !!!

ادعای اعجاز

بعد از آن پرسیدند که از معجزات و کرامات چه داری؟ گفت: اعجاز من این است که از برای عصای خود آیه نازل می‌کنم و شروع کرد به خواندن این فقره: «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ سُبحانَ اللهِ القُدّوسِ السُّبُّوحِ الَّذی خَلَقَ السَّمواتَ وَ الأرضَ کَما خَلَقَ هذِهِ العَصا آیَهً مِن آیاتِهِ» اعراب کلمات را به قاعده‌ی نحو غلط خواند، تاء سموات را به فتح خواند. گفتند مکسور بخوان، آن‌گاه الأرض را مکسور خواند. امیراصلان خان عرض کرد: اگر این قبیل فقرات از جمله‌ی آیات باشد، من هم توانم تلفیق کرد و عرض کرد: «الحَمدُ للهِ الَّذی خَلَقَ العَصا کَما خَلَقَ الصَّباحَ وَ المَساءَ» باب بسیار خجل شد …

نتیجه‌ی مجلس توبه

بعد از آن مسائلی چند از فقه و سایر علوم پرسیدند. جواب گفتن نتوانست … چون مجلس گفتگو تمام شد، جناب شیخ الاسلام را احضار کرده، باب را چوب مضبوط زده، تنبیه معقول نمود و توبه و بازگشت و از غلط‌های خود انابه و استغفار کرد و التزام پا به مهر سپرد که دیگر این غلط‌ها نکند … امر امر همایونی است. انتهی.

یکی بر سر شاخ بن می‌برید!

گلپایگانی به دنبال این قسمت در صفحات 204 و 205 کشف‌الغطاء بدین گونه متن توبه‌نامه‌ی باب و پاسخ علما به او را نقل می‌کند و می‌نویسد:

چون در این عریضه انابه و استغفار کردن باب و التزام پا به مهر سپردن آن حضرت مذکور است مناسب چنین به نظر می‌آید که صورت دست خط مبارک را نیز محض تکمیل فایده در این مقام مندرج سازیم و … به دقت نظر اولی‌الأبصار واگذاریم.

متن توبه‌نامه

صورت دست خط حضرت نقطه‌ی اولی به ناصرالدین شاه در اوقات ولیعهدی او در تبریز:

فداک روحی … أُشهدالله و من عنده که این بنده‌ی ضعیف را مطلق علمی نیست که خلاف رضای خداوند عالم و اهل ولایت او باشد؛ اگر چه به نفسه وجودم ذنب صرف است … و اگر کلماتی که خلاف رضای او بوده از قلم جاری شده، غرضم عصیان نبوده و در هر حال مستغفر و تائب‌ام حضرت او را. و این بنده را مطلق علمی نیست که منوط به ادعایی باشد؛ استَغفِرُاللهَ رَبّی وَ أتُوبُ إلَیهِ مِن أن یُنسَبَ إلَیَّ أمرٌ. و بعضی مناجات و کلمات که از لسان جاری شده دلیل بر هیچ امری نیست و مدعی نیابت خاصه‌ی حضرت حجت الله علیه‌السلام را محض ادعا، مبطل است و این بنده را چنین ادعایی نبوده و نه ادعای دیگر. مستدعی از الطاف حضرت شاهنشاهی و آن حضرت چنان است که این دعاگو را به الطاف و عنایت سلطانی و رأفت و رحمت خود سرافراز فرمایند. والسلام.

باب

باب

تصویر توبه‌نامه

باب

باب

پاسخ مجتهدان

صورت جوابی که مجتهدین تبریز در صدر ورقه نوشته‌اند: علی‌محمد شیرازی، شما در بزم همایون و محفل میمون در حضور نواب اشرف والا، ولیعهد دولت بی زوال، أیَّدَهُ اللهُ وَ سَدَّدَهُ وَ نَصَرَهُ و حضور جمعی از علمای اعلام اقرار به مطالب چندی کردید که هر یک جداگانه باعث ارتداد شماست و موجب قتل … و چیزی که موجب تأخیر قتل شما شده است شبهه‌ی خبط دماغ است …

باب

باب

مدرک توبه‌نامه

گلپایگانی در پاورقی همین صفحه 205 راجع به سند رسمی توبه‌نامه‌ی باب چنین می‌نویسد: «اصل این دو مکتوب و بعضی مکاتیب رسمی اُخری را که مندرج می‌گردد پس از خلع محمدعلی شاه که مخازن دولتی به تصرف ملتیان درآمد، یکی از محبین تاریخ، عکس برداشته و منتشر ساخته است.»

باب

بازگشت به زندان

دیدیم که باب بعد از گذشتن یک هفته از دعوی مهدویتش، به سبب تنبیه جزئی که از او به عمل آمد به نوشته‌ی صفحه 324 نبیل فقط 11 ضربه چوب به کف پای وی زده شد، دست از کلیه ی دعاوی شست و این جا بود که علمای تبریز وی را نابخرد و پریشان احوال دانستند و فتوی به قتل او ندادند و میرزا علی‌محمد دوباره به چهریق بازگردانده شد و به شدت از تماس وی با بابیه ممانعت می‌شد.

شورش بابیان

در همین هنگام بود که محمدشاه در شوال 1264 درگذشت و شاه‌زادگان و درباریان گرفتار امور جانشینی شدند و اوضاع کشور دگرگون و نابسامان گردید. بابیان نیز فرصت را غنیمت شمرده، سر به شورش برداشتند و به تدریج سه جنگ خونین داخلی که غایت آمال دشمنان این آب و خاک بود، در سه نقطه‌ی ایران به راه انداختند و انگیزه‌ی این نبردها فرامین متوالی خود باب بود که در گذشته‌ی ایام به ایشان نگاشته بود.

جنگ قعله‌ی شیخ طبرسی

نخستین جنگ در اولین روزهای پادشاهی ناصرالدین شاه در قلعه‌ی شیخ طبرسی مازندران، نزدیک شاهی آغاز شد و رهبری آن به عهده‌ی ملاحسین بشرویی و پس از قتل وی به دست میرزا علی بارفروشی بود و در ماه رجب سال 1265 با شکست کامل بابیه پایان پذیرفت.

در این‌باره کتاب مستقلی نوشته شده است.

باب

مقبره‌ی شیخ طبرسی

جنگ نیریز

دومین برخورد در شهر نیریز با قیام سیدیحیی دارابی برپا گردید که در شعبان 1266 با مرگ سیدیحیی به انجام رسید. این تواریخ از کتاب تقویم تاریخ امر اقتباس شده و آن کتابی است به قلم اشراق خاوری که حوادث تاریخی بهائیت را سال به سال به طور فهرست نگاشته و مؤسسه‌ی مطبوعات امری آن را چاپ کرده است.

جنگ زنجان

سومین نبرد در زنجان به رهبری ملا محمدعلی زنجانی میان بابیان و دولتیان درگیر شد و در ماه ربیع‌الاول سال 1267 با نابودی ملا محمدعلی خاتمه یافت.

باب

نتائج سوء جنگ‌ها

این سه جنگ آسیب جانی و مالی فراوانی ایجاد کرد و هزاران نفر را به کشتن داد و حتی عامل عمده‌ی اعدام باب گردید.

به گفته‌ی امیرکبیر جنگ‌های داخلی که بابیان به راه انداختند، به اندازه‌ی نیمی از غرامت جنگ‌های ایران و روس، هزینه داشت.

ادعای بهائیان

نویسندگان گزاف گوی بهائی، ایمان آوردن برخی از مردم به میرزا علی‌محمد و جان‌فشانی آن‌ها را در این جنگ‌های سه‌گانه، برهان حقانیت وی در دعوی قائمیت می‌شمرند و همواره آن را به رخ خواننده می‌کشند؛ برای نمونه به کتاب ایقان نوشته‌ی میرزا حسینعلی نوری، صفحات 173 تا 179 چاپ مصر، توسط فرج‌الله زکی مراجعه فرمایید.

انگیزه‌ی واقعی شورش

یک بررسی تحلیلی از تاریخ باب نشان می‌دهد که این اشخاص، میرزا علی‌محمد را به عنوان نایب و باب حضرت حجه بن ‌الحسن‌العسکری (عجل الله تعالی فرجه الشریف) باور داشتند و در واقع به خاطر آماده ساختن محیط برای قیام حضرتش جان می‌دادند.

پیشینه‌ی تاریخی و اجتماعی

گفتیم که در زمان فتحعلی شاه قاجار، مردم ایران به سبب شکست فاحش در جنگ‌های ایران و روس که جنبه‌ی دفاع مذهبی نیز داشت، و نیز به علت آسیب‌های جانی و زیان‌های مالی، بیش از پیش چشم به راه مهدی دادگستر و منتقم بودند. شیخ‌احمد احسایی از همین حالت روحی مردم بهره برد و نظر گروهی از عوام و خواص را به خود مشغول داشت و با دو پهلوگویی، خود را از خطر مخالفت دانشمندان نگه می‌داشت.

تکفیر شیخیه

لکن برخی از انحرافات فکری او آشکار شد و چون زمام شیخی‌گری به سیدکاظم سپرده شد، در مقابل یاوه‌سرایی‌ها و گزافه‌گویی‌هایش، از جانب علمای دینی واکنش‌هایی ابراز گردید که به تکفیر وی و مریدانش انجامید. چنان که میرزا علی‌محمد در صفحه 176 بیان فارسی می‌نویسد که در کربلا، سیدکاظم را به سبب تکفیر روحانیون، نجس می‌دانستند.

عقده‌ی شیخیان

این تکفیر و تحقیر، در روحیه‌ی شیخیان، یک عقده‌ی روانی ایجاد کرد که آنان را وا می‌داشت به هر ترتیبی که هست، این حقارت را جبران و تلافی کنند.

چون سیدکاظم بدون جانشین از دنیا رفت، هر دسته از شیخیان، با اشتیاقی تام، کسی را به ریاست برگزیدند. در این هنگام میان مدّعیان، رقابت شدیدی درگرفت؛ به گونه‌ای که هر یک می‌کوشید تا از دیگری پیش افتد و به نحوی حریف را از میدان به در کند.

ادامه این مقاله را در قسمت پنجم مطالعه نمایید …
کلیک کنید: قسمت اول
کلیک کنید: قسمت دوم
کلیک کنید: قسمت سوم
کلیک کنید: قسمت پنجم

   [ + ]

1, 3. صفحه 295 تا 297 تلخیص تاریخ نبیل
2. صفحه 187 کشف‌الغطاء
4. تاریخ ظهورالحق صفحه 325
5. صفحه 255 مکاتیب جلد دوم
6. صفحه 5 و 6 قاموس توقیع منیع جلد دوم
7. صفحه 58 ظهورالحق و صفحه 308 تذکرهالوفا
8, 9, 10. صفحه 299 تا 301 تاریخ نبیل
11. ‌صفحه‌317 تلخیص تاریخ نبیل‌

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *